را حجت مىدانسته تا حدود و اجزا و شروط نماز را مشخص كند ، حدود روزه را مشخص نمايد يا حدود حج را مشخص كند ؟ روشن نيست « فقه عقل‌گرا » يعنى چه ؟ ما حتى در فقه ابو حنيفه هم ، كه عقل‌گراترين فقه جهان اسلام است ، مىبينيم روايات فراوانى مورد بحث قرار گرفته‌اند . « 1 » برخى كتاب‌هاى فقهى حنفيان را كه ملاحظه مىكنيم ، حجم رواياتشان كمتر از فرقه‌هاى ديگر نيست . حال بر فرض كه فقه حنفى را داراى اشكال بدانيم ، اما نمىدانيم كه فقه عقل‌گراى بغداد داراى چه ويژگىهايى بوده و چه مسائلى را مطرح مىكرده كه نويسندهء محترم متوجه شده‌اند كه روايات كافى ناظر به زير سؤال بردن فقه عقل‌گراى شيعه بوده است ؛ مثلا ، بغدادىها تا آن زمان نماز نمىخواندند ، روزه نمىگرفتند ، يا به حج نمىرفتند ؟ و آيا نماز و روزه و حج مستند به روايات نيستند ؟ همچنين نويسنده در ص 385 دربارهء وضعيت سياسى بغداد و روابط شيعيان با حكومت ، مىنويسد : شهر اين نخبگان و هم‌پيمانانشان [ يعنى قم ] تحت حملات دايم از سوى مركز عبّاسى [ بغداد ] بود كه در آن ، هم‌كيشان ايشان متون مقدّس و دينى مذهب شيعه را به نفع تفسيرها و تحليل‌هاى عقل‌گرايانه و مشخصا سنّى كنار مىگذاشتند . اقدام كلينى در بغداد ، در درج اين قبيل روايات قمىها - كه در آنها ائمّه [ عليهم السّلام ] طلب ثروت ، تجملّات ، زنان ، مقام ، كلام بيهوده ، رياست و حيف و ميل بيت المال را مذمّت كرده‌اند - با در نظر گرفتن روايات ديگرى كه در ميان همين راويان رواج داشته و در

--> ( 1 ) . براى مثال ، علاء الدين كاسانى از فقهاى قرن ششم ، كه حنفى است ، در كتاب خود ، ده هزار روايت ذكر كرده . ر . ك . علاء الدين ابو بكر بن مسعود كاشانى ، بدائع الصنائع فى ترتيب الشرائع ، ج دوم ، بيروت ، دار الكتب العلميه ، 1424 ق .